ÖZEL ÖĞRENME GÜÇLÜĞÜ OLAN ÇOCUKLARDA DİL VE KONUŞMA DEĞERLENDİRMESİ NEDEN GEREKLİDİR?

Dil ve Konuşma Terapisti olarak, özel öğrenme güçlüğü (ÖÖG) olan çocuklarda dil ve konuşma değerlendirmesinin neden göz ardı edilmemesi gerektiğine dair kısa ama net bir çerçeve çizmek istiyorum. Çünkü çoğu zaman “okuma-yazma” diye gördüğümüz güçlüklerin altında, fark edilmemiş dil süreçleri yatabiliyor.
ÖÖG çoğu zaman okuma-yazma sorunları ve akademik performans üzerinden fark edilir. Ancak öğrenme dediğimiz şeyin altyapısında dil vardır. Dil becerileri yalnızca konuşmakla sınırlı değildir; dinlemek, anlamak, anlatmak, kelimeye erişmek, cümleyi kurmak ve bilgiyi yapılandırmak da dilin parçalarıdır. Bu nedenle ÖÖG olan çocuklarda dil ve konuşma değerlendirmesi, yalnızca ‘ek bir işlem’ değil; doğru desteğin kapısını açan temel adımdır.
ÖÖG’de Dil Neden “Görünmez” Kalabilir?
ÖÖG olan birçok çocuk, günlük sohbet içinde oldukça akıcı ve rahat görünebilir. Bu da “dilinde sorun yok” algısını güçlendirebilir. Oysa okul dili; sohbet dilinden daha karmaşıktır. Öğretmenin yönergelerini takip etmek, metinleri anlamak, bilgiyi sıralamak, çıkarım yapmak ve yazılı anlatımı organize etmek; dilin daha üst düzey becerilerini gerektirir.
Bazı çocuklar konuşurken kendini iyi ifade ediyor gibi görünse de sınıfta ‘anladım’ deyip yönergeyi uygulayamıyor, okuduğunu anlatmakta zorlanıyor, yazarken cümleleri toparlayamıyor ya da kelime bulmak için uzun süre düşünüyor olabilir. Bu belirtiler çoğu zaman dikkat, motivasyon ya da ‘çaba’ ile açıklanır; oysa altta yatan dil-bilişsel süreçler değerlendirildiğinde tablo netleşir.
Hangi Dil ve Konuşma Alanlarında Zorlanabilirler?
ÖÖG ile dil becerileri arasındaki ilişki oldukça güçlüdür. Bu çocuklar her zaman belirgin bir konuşma bozukluğu sergilemeyebilir; fakat dilin bazı bileşenlerinde güçlük yaşayabilirler. Değerlendirme süreci bu “profil farklarını” görünür kılar.
ÖÖG olan çocuklarda dil ve iletişim alanında zorlanmalar farklı biçimlerde karşımıza çıkabilir: fonolojik farkındalıkta, alıcı ve ifade edici dilde güçlükler görülebilir. Buna ek olarak kelime bilgisi ve kelimeye erişimde zorlanmalar, dilbilgisi/cümle yapısında zaman ekleri–bağlaçlar ve daha uzun cümleleri kurmada güçlükler, bazı çocuklarda pragmatik becerilerde zorlanmalar ve işitsel işlemleme-dinleme becerilerinde zorlanmalar tabloya eşlik edebilir. ÖÖG tek bir becerinin ‘bozuk’ olması değildir; çoğu zaman birden fazla alanda küçük ama birikince büyük etki yaratan zorlanmalar görülür. Dil değerlendirmesi, ‘neden zorlandığını’ anlaşılır hale getirir; bu da müdahaleyi hedefe oturtur.
Neden Değerlendirme Yapılmadan Yol Almak Zordur?
ÖÖG’ye eşlik eden dil güçlükleri fark edilmediğinde, çocuk yalnızca akademik beceriler üzerinden destek alabilir. Bu durumda okuma-yazma çalışmaları yapılır; ancak altyapıdaki dil becerileri güçlendirilmediği için ilerleme yavaş kalabilir.
Bazen çocuk çok çalışır ama aynı noktaya dönüp durur. Bu, isteksizlik değil; stratejinin çocuğun ihtiyacına tam temas etmemesi olabilir. Doğru değerlendirme, çocuğa ‘daha çok’ değil; ‘daha uygun’ destek verilmesini sağlar.
Değerlendirme Nasıl Yapılmalı?
Dil ve konuşma değerlendirmesi tek bir test puanına indirgenmemelidir. ÖÖG olan çocuklarda mutlaka çok boyutlu değerlendirme yürütülmelidir. Bu süreçte aile ve öğretmen görüşmeleriyle çocuğun günlük yaşam ve okul içindeki örüntüleri anlaşılır, standart testlerle dil bileşenleri nesnel olarak incelenir, hikâye anlatımı, sohbet, yönerge takibi ve yazılı ifade gibi doğal örneklemlerle gerçek iletişim performansı gözlemlenir. Ayrıca okuma-yazma ile yakından ilişkili fonolojik farkındalık, hızlı isimlendirme ve çalışma belleği gibi dil temelli beceriler değerlendirmeye dahil edilir; ihtiyaç halinde psikolog, özel eğitim uzmanı ve çocuk nöroloji/psikiyatri gibi alanlarla iş birliği yapılarak daha bütüncül bir tablo oluşturulur.
Sonuç Olarak…
ÖÖG olan çocuklarda dil ve konuşma değerlendirmesi, yalnızca ‘eşlik eden bir sorun var mı?’ diye bakmak değildir. Çocuğun öğrenme yolculuğunu kolaylaştıracak haritayı çıkarmaktır. Dil, öğrenmenin omurgasıdır; omurgayı görmeden duruşu düzeltmek zordur. Doğru değerlendirme; doğru hedef, doğru strateji ve çocuğun güçlü yanlarını temel alan bir destek planı demektir.